hoofdstuk 6  
 dE beiaardkunst in de 20Ste en 21ste eeuw

 1. De Eerste Wereldoorlog en en de doorbraak van de beiaard in Amerika

In de jaren voor de Eerste Wereldoorlog bezocht de Amerikaanse diplomaat William Gorham Rice enkele malen Nederland. Hij vergezelde zijn echtgenote, die van Nederlandse afkomst was. Om de tijd tussen de familiebezoeken door te doden deed Rice wat aan toerisme en geraakte geÔnteresseerd in de beiaard. Als public servant zag hij in beiaard een symbool van true citizenship, een instrument dat de gevoelens van een gemeenschap kon vertolken. In 1913 bezocht hij Mechelen en sloot vriendschap met Jef Denyn. Terug in Amerika publiceerde hij het boek Carillons of Belgium and Holland, dat meteen een bestseller werd.

Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak en enkele Belgische beiaarden verwoest werden, weefde men in Amerika heel wat romantiek rond de beiaard. Naast de werken van Rice en het boek Vanished Towers and Chimes of Flanders van George Edwards ontstonden tal van gedichten die de beiaard voorstelden als het symbool van de vrijheidsdrang van het dappere Belgische volk dat op brutale wijze het zwijgen werd opgelegd door de wreedheid van de oorlog.

Na de oorlog kende de beiaard een grote doorbraak in Amerika. Naast het propogandawerk van Rice zijn hiervoor twee verklaringen aan te wijzen : de economische hoogconjunctuur in de jaren Ď20 en de Memorial Idea, of anders uitgedrukt de obsessie van de Amerikanen voor herdenkingsmonumenten. Wat was er immers meer geschikt als gedenkteken dan de beiaard, die in staat is door zijn klanken voortdurend de herinnering aan de doden levend te houden ? Deze idee ligt aan de grondslag van het initiatief van de Amerikaanse ingenieursverenigingen om in de nieuwe Leuvense universiteitsbibliotheek een beiaard te plaatsen als memoriaal voor de gesneuvelde Amerikaanse ingenieurs. Maar ook buiten de militaire sfeer werden beiaarden geplaatst, met als climax de oprichting van de Laura Spelmann Memorial Carillons te New York en Chicago, twee immens zware beiaarden die John D. Rockefeller Jr. opdroeg aan zijn overleden moeder.

Amerika heeft uit het niets een zeer typische beiaardcultuur ontwikkeld, die niet zoals de Europese geworteld lag in het sociale stadsleven. Het zwaartepunt van de Amerikaanse beiaardcultuur bevindt zich aan de universiteiten. De groene Amerikaanse campussen bieden een uitgelezen luisteromgeving en hebben aanleiding gegeven tot nieuwe beiaardmuziek, die minder opdringerig is dan de Europese en vaak minimalistische en repetitieve elementen bevat. Deze muziek komt uitstekend tot haar recht op de zware klokken met lange nagalmtijd die veel van de Amerikaanse beiaarden kenmerkt. Deze instrumenten werden gegoten door de Engelse gieterijen Taylor en Gillett & Johnston, die de stemtechniek van de Hemonyís hadden leren beheersen dankzij de hulp van de Engelse dominee Simpson.  

De beiaardproductie van de Belgische en Nederlandse gieters bleef voorlopig kwalitatief op een lager niveau. Door protectionische maatregelen hebben de Engelse gieters in BelgiŽ echter nooit voet aan de grond gekregen. Enkel de Leuvense universiteitsbeiaard glipte als Amerikaans project tussen de mazen van het net. 

  

2. De Tweede Wereldoorlog en de vernieuwing van het beiaardlandschap in Europa 

Tijdens de Tweede Wereldoorlog vond een systematische klokkenroof plaats, die in Europa het klokkenbestand ongeveer halveerde. Naar schatting 150.000 klokken, met een gewicht van 45 miljoen kg, verdwenen in de smeltovens van twee conversiebedrijven in de buurt van Hamburg.

In BelgiŽ poogde de Commission pour la sauvegarde des cloches en Belgique de schade te beperken. Met de bezetter werd overeengekomen dat naast de meest waardevolle klokken, ook alle beiaarden van opeising gevrijwaard zouden blijven, op voorwaarde dat ze bespeeld werden. Dankzij deze maatregel bleef de tol aan beiaarden in BelgiŽ zeer beperkt. In Nederland bleven enkel de historisch belangrijke beiaarden bewaard.  

Na de oorlog werden een groot aantal klokken ongeschonden teruggevonden. Deze klokken werden wetenschappelijk onderzocht, wat de Nederlandse gieters Petit & Fritsen en Eijsbouts de kans gaf om hun klokken zuiver te stemmen. Het gevolg van deze kwaliteitsverbetering was een boom in het aantal beiaarden, vooral in Nederland.

Ook in BelgiŽ verbeterde de kwaliteit van de beiaardproduktie. De gieterijen van FranÁois en Jacques Sergeys in Leuven en Marcel Michiels in Doornik floreerden bovendien dankzij de kunstmatige vraag naar nieuwe klokken na de oorlog. Maar toen die markt uitdroogde, verdwenen de Belgische klokkengieterijen de een na de ander. In 1980 sloot Sergeys als laatste Belgische klokkengieter zijn deuren.

De markt van beiaarden in Nederland en BelgiŽ is intussen verzadigd met respectievelijk 180 en 85 instrumenten.

In andere landen, zoals Duitsland, Frankrijk, Denemarken, de USA en Japan zijn echter nog groeimogelijkheden. Elders blijkt de beiaardkunst moeilijk wortel te schieten.

  

3. De hedendaagse beiaardkunst

Momenteel wordt de beiaardkunst gedragen door BelgiŽ, Nederland en de USA. Door het groter aantal beiaarden is de graad van professionalisering in Nederland het grootst. In Amerika speelt de verwevenheid met het universitaire milieu een belangrijk rol. In BelgiŽ blijkt de volksverbondenheid van de beiaard nog het grootst te zijn.

Het volume aan oorspronkelijke beiaardmuziek neemt toe, wat niet belet dat de basis van het repertoire van de beiaardiers nog steeds wordt gevormd door arrangementen van klassieke muziek, volksliedbewerkingen en populaire muziek.

Het groeiend historisch bewustzijn heeft ertoe geleid dat een aantal beiaarden zijn gerestaureerd, alhoewel op dat vlak nog heel wat werk moet gebeuren.

De dynamiek van de beiaardscholen in BelgiŽ en Nederland heeft gezorgd voor een verjonging bij de beiaardiers. Vermoedelijk hierdoor neemt ook de belangstelling in de media voor het instrument de jongste tijd toe. De soms ondankbare luisteromstandigheden in de moderne steden en de moeilijkheden om opnames te maken van beiaardmuziek zijn er de oorzaak van dat de beiaard vooralsnog niet de status van ďernstigĒ muziekinstrument heeft bereikt. 

Misschien is dat laatste niet echt nodig. Beiaardmuziek is een sociaal gebeuren dat een straaltje magie toevoegt aan de verzakelijkte wereld van vandaag. Hopelijk zijn de openbare besturen zich voldoende bewust van de ďstille krachtĒ van de beiaard. Aangezien de beiaard gratis speelt voor iedereen, is het instrument en zijn bespeler dan ook uitsluitend aangewezen op overheidsgelden om te overleven.